Ήχοι και Δρόμοι... Οι ήχοι στη Βυζαντινή Μουσική σε αντιπαραβολή με τους αραβοπερσικούς δρόμους και τις ευρωπαϊκές κλίμακες...

Αναδημοσίευση: http://www.musicheaven.gr/html/modules.php?name=News&file=article&id=390

Της Νεκταρίας Καραντζή, μουσικολόγου

Γράφει ο μεγάλος Θεωρητικός της Βυζαντινής Μουσικής, Μητροπολίτης Προύσης ΧρύσανθοςΚαράμαλλης, στο "Θεωρητικό Μέγα της Μουσικής" του (εκδ. του τυπογραφείου της Τεργέστης, 1832):"...κατά τους μουσικούς, ήχος είναι κλίμαξ συστηματική, δι' ης ωρισμένως οδεύοντες, απεργάζονται την μελωδίαν. Ήγουν, ο ήχος είναι μια κλίμαξ των συστημάτων, εις την οποίαν περιπατούντες οι μουσικοί διωρισμένως, ήγουν αρχόμενοι από ρητούς φθόγγους, φυλάττοντες και ρητά διαστήματα, και εις ρητούς φθόγγους καταλήγοντες, ποιούσι την μελωδίαν. Ο δε τούτων διορισμός εγένετο παρά των αρχαίων μουσικών..."
Ήδη από τους αρχαίους χρόνους, οι έλληνες είχαν προχωρήσει στη συστηματοποίηση της μελωδίας, με τη διαμόρφωση "κλιμάκων" και περαιτέρω "συστημάτων". Ήχος, με λόγια όσο το δυνατόν πιο απλουστευμένα, προς χάριν όσων αγνούν τα περί μουσικής, είναι ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζεται κάποια μελωδία. Οι μελωδίες μπορεί να είναι άπειρες, αλλά οι ήχοι (δηλαδή οι τρόποι, βάσει των οποίων αυτές σχηματίζονται) είναι συγκεκριμένοι. Κάθε ήχος έχει μια ξεχωριστή κλίμακα(δηλαδή τη χρησιμοποίηση συγκεκριμένων διαδοχικών φθόγγων), συγκεκριμένα ιδιώματα, ανήκει σε συγκεκριμένο γένoς (διατονικό, χρωματικό, εναρμόνιο) και χρησιμοποιεί συγκεκριμένα συστήματα(δηλαδή ορισμένες διαστηματικές σειρές φθόγγων που επαναλαμβάνονται οι ίδιες και κυριαρχούν στο μέλος). Τα συστήματα αυτά, τόσο για τη Βυζαντινή Μουσική όσο και για την αρχαία ελληνική, είναι το οκτάχορδο ή διαπασών, το πεντάχορδο ή τροχός και το τετράχορδο ή κατά τριφωνία)

Κάθε είδος μουσικής μπορεί να χρησιμοποιεί ορισμένους μόνο από τους ήχους που υπάρχουν. 
Ειδικά, η Βυζαντινή Μουσική χρησιμοποιεί το σύνολο των υπαρχόντων ήχων. Στον αριθμό τους, αυτοί είναι 8. Προλαβαίνοντας τη σκέψη όσων γνωρίζουν σχετικά, πρέπει να σημειώσουμε, στο σημείο αυτό, ότι το γεγονός πως στην αραβοπερσική και την τουρκική μουσική εμφανίζεται το φαινόμενο της πολυηχίας, όπου μπορεί κανείς να συναντήσει εκεί, στα μουσικά συγγράμματα, άπειρα "μακάμια"(μακάμ = ήχος, στην αραβοπερσική), στην ουσία και πάλι οι ήχοι που γίνονται αποδεκτοί δεν είναι παρά 8. Κι αυτό γιατί τα περισσότερα από τα μακάμια δεν είναι παρά συγχωνεύσεις κάποιων από τους 8 ήχους της βυζαντινής μουσικής και όχι αυτοτελείς ήχοι. (Δε μιλάμε ασφαλώς για τους Σιουπέδες - που υπολογίζονται πάνω από 100 στο σύνολό τους - οι οποίοι, έτσι κι αλλιώς και κατά την θεωρία της αραβοπερσικής μουσικής, είναι ήχοι παραγόμενοι από τα μακάμια) 
Πολλούς από τους ήχους αυτούς, τους συναντούμε τόσο στο λαϊκό, το παραδοσιακό και το ρεμπέτικο τραγούδι, όπου συνηθίζουμε να τους αποκαλούμε αντί για "ήχους" ως "δρόμους".

Ας δούμε, καταρχήν, ποιοι είναι αυτοί οι 8 ήχοι και ποια είναι η αντιστοιχία τους τόσο με τις κλίμακες της Ευρωπαϊκής Μουσικής όσο και με τα αραβοπερσικά μακάμια. Από τους 8 ήχους, οι 4 είναι πρωτότυποι ήκύριοι (Οι: πρώτος (Α'), δεύτερος (Β'), τρίτος (Γ') και τέταρτος (Δ')) και οι υπόλοιποι 4 είναιπαράγωγοι, καθώς παράγονται από τους κύριους (Οι: Πλάγιος του Πρώτου (Πλ.Α'), Πλάγιος του Δευτέρου (Πλ.Β'), Βαρύς και Πλάγιος του Τετάρτου (Πλ.Δ') :

1. Ήχος Πρώτος

Η κλίμακα που χρησιμοποιεί αντιστοιχεί και μεταγράφεται, στην Ευρωπαϊκή Μουσική, στην Ρε (ασφαλώς μπορεί να μεταγραφεί σε άλλη βάση, ανάλογα με το τι επιθυμούμε. Εδώ λαμβάνουμε υπόψη το φθόγγο που αποτελεί "βάση" της κλίμακας, όπως λέμε στη Βυζαντινή Μουσική, δηλαδή τον "Πα", ο οποίος αντιστοιχεί με τον Ρε της Ευρωπαϊκής) ελάσσονα (οπλισμός Σι ύφεση) χωρίς προσαγωγέα.
Στη Βυζαντινή Μουσική, η κλίμακα αυτή γράφεται, προκειμένου να γίνει κατανοητή, όχι σε πεντάγραμμο, αλλά ως σχήμα με τετραγωνάκια, όπου σε κάθε τετράγωνο αναγράφεται ο αριθμός των μορίων, από τα οποία διαμορφώνεται εκάστοτε τόνος. Έτσι η κλίμακα του πρώτου ήχου, στη βυζαντινή μουσική, διαγράφεται ως εξής:



Στην αραβοπερσική μουσική, ο πρώτος ήχος αναγνωρίζεται με διάφορες ονομασίες (σημ: Είναι αλήθεια πως υπάρχει μεγάλη σύγχυση με τα ονόματα των μακαμάτ (πληθ. του μακάμ). Το ίδιο όνομα το βλέπουμε να αντιστοιχεί σε διάφορους ήχους διαφορετικούς της βυζαντινής, ανάλογα με τον συγγραφέα του μουσικού εγχειριδίου...). Έτσι κατ' άλλους αντιστοιχεί προς το Ουσάκ (επικρατέστερη γνώμη), κατ' άλλους προς το Χουσεΐνι, κατ΄ άλλους προς το Ντιουγκιάχ ή προς τα: Ζιργκιουλέ, Ουζάλ, Σαμπάχ, Ζεμζεμέ, Μουχαγιέρ, Ζουμπουλέ, Αρεζμπάρ, Κιοτζέκ, Κιουρντί, Μπουσελ. Ειδικά ο πρώτος παθητικός ή δίφωνος ήχος, όπως λέμε στη Βυζαντινή Μουσική (βλ. "Τρισάγιο" του Κυριακού Ιωαννίδη του Καλογύρου, βλ. το παραδοσιακό τραγούδι "Κάτω στο γιαλό", βλ. επίσης το ρεμπέτικο τραγούδι: "Παξιμαδοκλέφτρα"), συνηθίζεται να ονομάζεται, στην αραβοπερσική, ως "Σαμπάχ". 

2. Ήχος Δεύτερος

Η κλίμακα που χρησιμοποιεί αντιστοιχεί και μεταγράφεται, στην Ευρωπαϊκή Μουσική, στην Ντο μείζονα, με τυχαία σημεία αλλοίωσης Λα ύφεση και Ρε ύφεση, ενώ τα ιδιαίτερα ιδιώματα και οι έλξεις του ήχου, σημειώνονται επίσης με τυχαία σημεία αλλοίωσης. Εξάλλου, το διάστημα Σολ - Λα ύφεση πρέπει να το αποδώσουμε - αν θέλουμε να ακούσουμε ακριβώς δεύτερο ήχο - όχι ως ημιτόνιο αλλα ως κατά τι υψηλότερο. 
Στη Βυζαντινή Μουσική, η κλίμακα του ήχου διαγράφεται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο δεύτερος αντιστοιχεί στο Χουζάμ (κρατούσα γνώμη). Κατ' άλλους, στα:Σεγκιάχ και Μαγιέ.

3. Ήχος Τρίτος

Η κλίμακα που χρησιμοποιεί αντιστοιχεί και μεταγράφεται, στην Ευρωπαϊκή Μουσική, στη Φα μείζονα (οπλισμός: Σι ύφεση).
Στη Βυζαντινή Μουσική, η κλίμακα του ήχου διαγράφεται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο τρίτος αντιστοιχεί στο Τζαρκιάχ (κρατούσα άποψη). 

4. Ήχος Τέταρτος

Η κλίμακα που χρησιμοποιεί ο ήχος (και με τις τρεις του βάσεις, δηλαδή ο τέταρτος άγια, με βάση τον Δι, ο στιχηραρικός τέταρτος, με βάση τον Πα και ο Λέγετος, με βάση τον Βου) αντιστοιχεί και μεταγράφεται, στην Ευρωπαϊκή Μουσική στη Ντο μείζονα (χωρίς οπλισμό), ενώ οι έλξεις του σημειώνονται με τυχαία σημεία αλλοίωσης. 
Στη Βυζαντινή Μουσική, οι κλίμακες του ήχου (ανάλογα με τη βάση που κάθε φορά έχει) διαγράφονται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο τέταρτος συνηθίζεται να ονομάζεται Νέβα ή κατ' άλλους: Νισαμπούρ, Ισφαχάν ή Αραμπάν. Ειδικά ο Λέγετος συνηθίζεται να ονομάζεται Σεγκιάχ

5. Ήχος Πλάγιος του Πρώτου

Ο ήχος αυτός έχει δύο βάσεις. Ο λεγόμενος στιχηραρικός πλάγιος του πρώτου και ο παπαδικός έχουν βάση τον Πα και ο ειρμολογικός τον Κε. Οι κλίμακες που χρησιμοποιεί λοιπόν, ανάλογα με το είδος του, αντιστοιχούν και μεταγράφονται, στην Ευρωπαϊκή Μουσική, ως εξής:
Οι μεν στιχηραρικός και παπαδικός στη Ρε ελάσσονα (όπως ο Πρώτος ήχος), με το Σι άλλοτε με ύφεση και το Φα φυσικό και άλλοτε με το Σι φυσικό και το Φα με δίεση, τούτο δε βάσει σχετικού κανόνα που ισχύει για τον ήχο αυτό. Ο δε ειρμολογικός μεταγράφεται στη Λα ελάσσονα, χωρίς προσαγωγέα (Ο προσαγωγέας (σολ) είναι φυσικός ενώ ο Φα με δίεση)
Στη Βυζαντινή Μουσική, η κλίμακα του ήχου διαγράφεται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο πλάγιος του πρώτου ονομάζεται κατ' άλλους Χουσεϊνί, ενώ κατ' άλλους:Χησάρ, Χορασάν, Χουσεΐνι κιουρντί, Χησάρ μπουσελίκ, Νουχούφτ, Χουσεϊνί ασιράν, Μπουσελίκ ασιράν. 

Να σημειώσουμε βέβαια ότι υπάρχει και χρησιμοποιείται κυρίως στα νεότερα μέλη της βυζαντινής μουσικής και ο Πλάγιος του Πρώτου ο εναρμόνιος (το γνωστό μας μινοράκι...). Αυτός είναι ένας ήχος που στην πραγματικότητα δεν συγκαταλέγεται στους 8 και απαιτεί τον Ζω με ύφεση, τον Βου με δίεση και τον κάτω Νη με δίεση και στην αραβοπερσική συνηθίζεται να ονομάζεται ως "Μουσελίκ Μακάμ Μερδέ".

6. Ήχος Πλάγιος του Δευτέρου

Ο ήχος αυτός δεν βρίσκει απόλυτη αντιστοιχία με κλίμακα της Ευρωπαϊκής Μουσικής, μιας και δεν υπάρχει τέτοια αντίστοιχη κλίμακα στη Δυτική μουσική. Επομένως, για να κατανοήσουμε το άκουσμά του, τον μεγράφουμε σε μια ιδιότυπη κλίμακα: Ρε μείζονα (με οπλισμό Φα και Ντο δίεση), ενώ χρησιμοποιούμε και άλλα δύο τυχαία σημεία αλλοίωσης που τα τοποθετούμε στον οπλισμό της: Σι και Μι ύφεση. Ειδικά δε τα επείσακτα μέλη του Πλαγίου Δευτέρου (δηλαδή τα μέλη που ενώ ανήκουν σε έναν ήχο - εν προκειμένω στον Πλάγιο του Δευτέρου - ψάλλονται σε άλλον, μετά από την τοποθέτηση στο μέλος και συγκεκριμένα επί της αρκτικής μαρτυρίας, της φθοράς του άλλου ήχου), τα οποία έχουν ως βάση τον Δι (τα μέλη αυτά είναι γνωστά ως Νενανώ ή Παλατινά μέλη) αντιστοιχούν και μεταγράφονται στην Σολ ελάσσονα (οπλισμός: Σι και Μι ύφεση).
Στη Βυζαντινή Μουσική, η κλίμακα του ήχου διαγράφεται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο πλάγιος του Δευτέρου ονομάζεται Χιτζάζ ή κατ' άλλους: Χουμαγιούν, Σουρί, Σεχνάζ, Σεχνάζ μπουσελίκ, Ντουγκιάχ ή Ασιράν 

7. Ήχος Βαρύς

Ο ήχος διακρίνεται σε εναρμόνιο βαρύ (με βάση τον Γα), διατονικό (με βάση τον Ζω φυσικό) καιεναρμόνιο με βάση Ζω ύφεση. Καθένας απ' αυτούς μεταγράφεται στην Ευρωπαϊκή Μουσική σε διαφορετικές κλίμακες: Ο μεν εναρμόνιος εκ του Γα μεταγράφεται στη Φα μείζονα. Ο βαρύς διατονικός μεταγράφεται σε μια ιδιότυπη κλίμακα, εφόσον δεν βρίσκει την απόλυτη αντιστοιχία του σε κλίμακα της Δυτικής Μουσικής. Αυτή είναι η Ντο μείζων, με το Σι όμως φυσικό (χωρίς οπλισμό) και με δύο διέσεις (ως τυχαία σημεία αλλοίωσης) στους Φα και Λα. Ο δε εναρμόνιος με Ζω εν υφέσει, στη μείζονα κλίμακα του Σι ύφεση (οπλισμός Σι και Μι ύφεση).
Στη Βυζαντινή Μουσική, οι κλίμακες του ήχου (ανάλογα με τη βάση που κάθε φορά έχει) διαγράφονται ως εξής:



Στην αραβοπερσική, ο Βαρύς ονομάζεται Αράκ (κρατούσα γνώμη) ή κατ' άλλους: Εβίτς (ο Βαρύς διατονικός), Ατζέμ ασιράν (ο βαρύς εναρμόνιος εκ του Ζω ύφεση), Μουχαλίφ αράκ, Ζιλκέζ, Ραχατουλεβά 

8. Ήχος Πλάγιος του Τετάρτου

Ο ήχος λειτουργεί σε δύο συστήματα: ή ως επτάφωνος (κατά διαπασών σύστημα), οπότε ως βάση έχει τον Νη ή με το κατά τριφωνία σύστημα (με βάση τον Γα). Αναλόγως μεταγράφεται στην Ευρωπαϊκή Μουσική. Ο επτάφωνος αντιστοιχεί και μεταγράφεται στην Ντο μείζονα και ο κατά τριφωνία στη Φα μείζονα (οπλισμός: Σι ύφεση). Οι έλξεις που υπάρχουν σημειώνονται και εδώ με τυχαία σημεία αλλοίωσης.
Στη Βυζαντινή Μουσική, οι κλίμακες του ήχου (ανάλογα με τη βάση που κάθε φορά έχει) διαγράφονται ως εξής:



Στην αραβοπερσική ο Πλάγιος του τετάρτου έχει τις εξής ονομασίες, ανάλογομα με τις διάφορες γνώμες που επικρατούν: 
ραστ, ραχαβί, ναχαβέντ, μαχούρ, γκερδανιέ, νιγρίζ, πεντζουγκιάχ, ζαβίλ, μπουμπερκέ, μπουζρούκ, σαζκιάρ. Συνήθως ραστ ονομάζεται ο επτάφωνος πλάγιος του τετάρτου 


Η ιστορία των 8 ήχων

Οι 8 ήχοι της Βυζαντινής Μουσικής έλκουν την καταγωγή τους, κατά βάση, από την αρχαία ελληνική μουσική και ειδικότερα όπως αυτή συστηματοποιήθηκε από τον μεγάλο έλληνα φιλόσοφο και μαθηματικό Πυθαγόρα, τον 6ο αι. π.Χ. 
Στο σύστημα της αρχαίας ελληνικής μουσικής οι τρόποι (δηλαδή οι κλίμακες και κατ' επέκτασιν οι ήχοι) ήταν 4 κύριοι (Δώριος, Φρύγιος, Λύδιος και Μιξολύδιος) και οι παράγωγοι εξ αυτών (Υποδώριος ή Αιολικός, Υποφρύγιος ή Ιωνικός, Υπολύδιος) και μετριούνταν με κίνηση από το οξύ προς το βαρύ τετράχορδο. 
Ο μεγάλος φιλόσοφος, θεολόγος και μουσικός ¶γιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός - στον οποίο οφείλουμε τη σημερινή μορφή της οκταηχίας - τον 8ο αι., ανασκεύασε τους αρχαίους τρόπους, οικειοποιούμενος την συστηματική κατάταξη των κλιμάκων της μουσικής σε 8 ήχους, στην οποία είχε ήδη προβεί προγενέστερα ο Πάπας Γρηγόριος ο Διάλογος, ο οποίος αναμόρφωσε το Αμβροσιανό μέλος και κωδικοποίησε με τους 8 γνωστούς μας ήχους το εκκλησιαστικό μέλος.


Οι Πέρσες και οι ¶ραβες διαμόρφωσαν τη μουσική τους βασιζόμενοι, κατ' αρχήν, στο αρχαίο ελληνικό μέλος ήδη από τον Γ' αι. π.Χ. και επηρεάστηκαν στη συνέχεια και από τη διαμόρφωση του βυζαντινού μέλους, το οποίο, στην ουσία δεν είναι παρά απώτατη συνέχεια του αρχαίου ελληνικού μέλους.

Ο Σύλλογος Ελλήνων Εκπαιδευτικών «Προμηθέας» στη Νέα Υόρκη και το έργο του

Του Αλέξανδρου Κολόμβου, CRC, MA, MPS, MA Ed

Εκπαιδευτικού-ψυχολόγου των Α.Μ.Ε.Α-Ιστορικού

"O Προμηθέας" του Paul Manship στο Rockefeller Center στο Μανχάταν
Πηγή:  http://vigilantcitizen.com/wp-content/uploads/2009/02/prometheus2.jpg

Οχυρό σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο που επικρατεί στην παιδεία της ελληνικής παροικίας των Η.Π.Α. και αντίβαρο στις εθνοκτόνες τάσεις που υπάρχουν, αποτελεί ο σύλλογος Ελλήνων Εκπαιδευτικών «Προμηθεύς».  Ο σύλλογος ιδρύθηκε το 1975 από ομογενείς εκπαιδευτικούς για την προαγωγή και διάδοση της ελληνικής παιδείας στα ελληνόπουλα της Νέας Υόρκης, την προάσπιση των δικαιωμάτων των εκπαιδευτικών και την διασφάλιση της ποιότητας του διδακτικού έργου των διδασκόντων της ελληνικής γλώσσας και ελληνικού και ελληνορθόδοξου πολιτισμού.  Η έδρα του «Προμηθέα» βρίσκεται στην Αστόρια της Νέας Υόρκης, αφορά τους εκπαιδευτικούς απανταχού του ελληνισμού και είναι ο μοναδικός σύλλογος που εκτός από πολιτιστικός, ακαδημαϊκός και πνευματικός σύλλογος λειτουργεί και ως το πρώτο και μοναδικό επαγγελματικό σωματείο που προασπίζεται τα αναφαίρετα εργατικά δικαιώματα των Ελλήνων διδασκόντων της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού, των πιο αδικημένων, των πιο χαμιλόμισθων, ανασφάλιστων και χωρίς σύνταξη εργαζομένων και όχι ένας απλός πολιτιστικός σύλλογος, όπως όλοι οι άλλοι της Ομογένειας. 

Πριν  λίγους μήνες, ο «Προμηθέας» κατάφερε με την αρωγή και επιμέλεια του δραστήριου Προέδρου του καθηγητή Δημοσθένη Τριανταφύλλου, να αναγνωριστεί από την επίσημη Πολιτεία της Νέας Υόρκης ως μη-κερδοσκοπικός σύλλογος με τα ιδιαίτερα προνόμοια της φοροαπαλλαγής που υποβοηθούν οικονομικά τον σύλλογο καθώς είναι ακόμη ολιγομελής και δεν στηρίζεται από πουθενά, παρά μόνο από ολιγοστούς συναδέλφους που πασχίζουν να τον διατηρήσουν ζωντανό, να ορθοποδήσει και να συνεχίσει το έργο του.  Από την ίδρυση του έως σήμερα, ο Προμηθέας αγωνίστηκε και κατά καιρούς το πέτυχε προσωρινά να υπάρχει ταμείο συνταξιοδότησης εκπαιδευτικών της Ομογένειας.  Μάλιστα, κάποιες μεμονωμένες πειτπώσεις εκπαιδευτικών ήταν ιδιαιτέρως επιτυχείς στην συνταξιοδότηση τους από το ελληνικό κράτος.  Η συνταξιοδότηση από το ελληνικό κράτος όλων των ομογενών εκπαιδευτικών όμως καθίσταται δυσχερής λόγω της πειρπλοκότητος και ποικιλότητος του εκπαιδευτικού συστήματος των ομογενειακών σχολείων, λόγω της έλλειψης οργανωμένων αρχείων και της μισθολογικής καταγραφής των κατά τόπους ομογενειακών σχολείων, αλλά και του προχείρως προτεινομένου και όχι επιβεβλημένου μισθολογίου της Αρχιεπισκοπής για τους εκπαιδευτικούς.  Ο αγώνας αυτός για ένα μόνιμο ταμείο συνταξιοδότησης των ομογενών εκπαιδευτικών συνεχίζεται.

Επίσης, η υποαπασχόληση και εκμετάλλευση των εκπαιδευτικών είναι ένα μείζον πρόβλημα στην ελληνική παροικία των Η.Π.Α.  Το ύψιστο λειτούργημα του δασκάλου των ελληνικών από το νηπιαγωγείο έως την Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση έχει τεράστια προσφορά και για αυτό θα έπρεπε να έχει ακόμη ιδιαίτερη σημασία για την Ομογένεια που αντιμετωπίζει προβλήματα αφομοίωσης.  Παρόλα αυτά, ο κλάδος έχει υποβασμισθεί σε ημι-επαγγελματικό και πολλές φορές ερασιτεχνικό και εθελοντικό!  Και αυτό όχι τόσο λόγω της έλειψης κατάλληλου προσωπικού που κι αυτό είναι ένα πρόβλημα λόγω των ιδιαιτεροτήτων και αυξημένων αναγκών (π.χ. διπλή ελληνοαμερικανική ταυτότητα, μεικτοί γάμοι, διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα, ελληνικά ως δεύτερη/ξένη γλώσσα, κ.τ.λ.), αλλά κυρίως λόγω της απαξίωσης από τον κλήρο και τον λαό των κατά τόπους ενοριών που έχουν την ευθύνη του σχολείου και ειδικά των σχολικών επιτροπών.  Το πρόβλημα με τις σχολικές επιτροπές που σκοπός τους είναι δήθεν να χρηματοδοτούν τα σχολεία, όχι μόνο δεν υπηρετούν αυτόν τον σκοπό, αλλά και στελεχώνονται από ακατάλληλα άτομα χαμηλού συνήθως μορφωτικού επιπέδου και συχνά κκαιροσκόπους επιχειρηματίες που βλέπουν το σχολείο σαν μια επένδυση για τις δικές του επιχειρήσεις.  Δυστυχώς, έτσι σκέφτονται και αρκετοί ιερείς είτε αμαθείς από την Ελλάδα, με απολυτήριο λυκείου/εξετάξιου γυμνασίου ή και δημοτικού ή ακόμη χειρ΄τοερα ημιμαθείς ελληνοαμερικανοί με σπαστά ελληνικά και διφορούμενα συναισθήματα αγάπης και μίσους, ζήλειας και απωθημένων απέναντισ την ελληνική γλώσσα και παιδεάι που επειδή δεν κατάφεραν να την κατακτήσουν την απαξιώνουν στα μάτια των μαθητών και των δασκάλων!  Έτσι παρατηρούνται φαινόμενα όπου κάθε πρεσβυτέρα γίνεται αυτομάτως δασκάλα,, όπως και κάθε "ημέτερος" της κοινότητας ανεξαρτήτως προσόντων.  Συχνά, για να τους έρθει πιο φτηνά, προσλαμβάνουν γείτονες, γιαγιάδες, μαμάδες και υπαλλήλους ή εθελοντές της ενορίας ως εκπαιδευτικούς!  Νηπιαγωγοί και δημοδιδάσκαλοι διδάσκουν στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση και καθηγητές Μέσης Εκπαίδευσης διδάσκουν μικρότερες τάξεις αν τύχει να περισέψουν κάποιες θέσεις ή δεν έχουν μέσο.  Σπάνια καταδένται να διδάξουν ιερείς, αλλά και αυτοί δεν φαίνεται να είναι καταλλήλως προετοιμασμένα θεολογικά και κυρίως παιδαγωγικά.  Ακόμα και ανήλικα παιδιά του λυκείου ή φοιτητές διδάσκουν μικρότερες τάξεις λες και ξαναζούμε την εποχή της τουρκοκρατίας με την αλληλοδιδακτική μέθοδο!!!

Καθώς οι εκπαιδευτικοί των ομογενειακών σχολείων πληρώνονται από τις σχολικές επιτροπές και κοινότητες των εκάστοτε ενοριών, το μισθολόγιο αυτό σχεδόν ουδέποτε εφαρμόζεται!  Αντιθέτως, αυτό δεν ισχύεις την περίπτωση των ιερέων και των αρχιερέων που ενώ υποτίθεται ότι αμείβονται και αυτοί από τις κοινότητες και ενορίες τους με προτεινόμενα μισθολόγια της Αρχιεπισκοπής, όχι μόνο τηρούνται με ευλάβεια, θα λέγαμε, αλλά αμείβονται και αδρά, αφού απόφοιτοι εξετάξιου γυμνασίου, ακόμη και δημοτικού έχουν μισθούς που ξεπερνάνε κατά πολύν τις $100.000 τον χρόνο, χώρια τα τυχερά την στιγμή που οι μισθοί μερικής απασχόλησης των απογευματινών και σαββατιανών σχολείων κυμαίνονται από $300 έως και $500 καθαρά και οι μισθοί ολικής απασχόλησης των ημερήσιων σχολείων κυμαίνονται από $15.000 έως και 30.000 ακάθαρτα και δεν ξεπερνάν ποτέ τον σπανιότατο μισθό των $45.000 ακάθαρτα τον χρόνο παρά τον υψηλό τιμάριθμο και τις καθημερινές απαιτήσεις της ζωής στην καταναλωτική, απαιτητική και στρεσογόνα μεγαλούπολη της Νέας Υόρκης!  Στην Ελλάδα μπορεί κανείς να ζήσει πιο εύκολα με τέτοιους μισθούς.  Εδώ όμως είναι σχεδόν αδύνατον και ειδικά για όσους έχουν δική τους οικογένεια.  Το μισθολόγιο είναι συνήθως ανεξάρτητο από τη μόρφωση και την εμπειρία του εκπαιδευτικού και συχνά παίζει ρόλο το μέσο, η παλαιότητα και οι σχέσεις με τη κοινότητα περισσότερο από τα βασικά και αυτονόητα προσόντα του εκπαιδευτικού!  Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις, ερασιτέχνες κάνουν περισσότερα χρήματα από επαγγελματίες ή τα ίδια χρήματα, όπως η ίδια αδικία συμβαίνει αδιακρίτως μεταξύ νηπιαγωγών, δημοδιδασκάλων και καθηγητών Μ.Ε. (Μέσης Εκπαίδευσης).

Στις 22 Νοεμβρίου, 2015, ο «Προμηθέας» θα εορτάσει τα 40 χρόνια από της ιδρύσεως του.  Ζητάμε την συνδρομή και την στήριξη όλων των συναδέλφων, γονιών, κηδεμόνων και μαθητών και φίλων του Ελληνικού πολιτισμού και των ελληνικών γραμμάτων και ιδιαιτέρως των αδελφών μας της Ομογένειας και της μητέρας Ελλάδας.  Όλοι μαζί ενωμένοι θα τα καταφέρουμε να κρατήσουμε την φλόγα του ελληνισμού και της ελληνορθοδοξίας άσβυστη στα πέρατα του κόσμου, στις Η.Π.Α., όπως ταιριάζει στο οικουμενικό και πανανθρώπινο πνεύμα των πολυτάξιδων Ελλήνων.

ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΙΤΕ ΤΟΝ ΙΣΤΟΤΟΠΟ (WEBSITE) ΤΟΥ ΠΡΟΜΗΘΕΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΣΑΣ, ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ, ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΣΑΣ, ΤΗΝ ΔΩΡΕΑ ΣΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΤΑΞΙΟΔΟΤΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ, ΤΗΝ ΥΠΟΒΟΛΗ ΑΙΤΗΣΗΣ ΜΕΛΟΥΣ Ή ΤΗΝ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΗΡΙΞΗ ΣΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΛΕΥΚΩΜΑ ΜΑΣ ΕΝ ΟΨΕΙ ΤΗΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ ΤΩΝ 40 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΣ ΙΔΕΡΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ Ή ΝΑ ΚΑΤΑΘΕΣΕΤΕ ΤΙΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΣΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΣΑΣ ΠΟΥ ΘΑ ΘΕΛΑΤΕ ΝΑ ΜΟΙΡΑΣΤΕΙΤΕ, ΚΥΡΙΩΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΣΥΝΑΔΕΛΦΟΥΣ:

WWW.GREEKTEACHERSPROMETHEUS.ORG

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΗΣ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΩΝ Η.Π.Α.: ΑΓΩΝΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΣΥΣΠΕΙΡΩΣΗ ΣΕ ΕΝΑ ΟΜΙΧΛΩΔΕΣ ΤΟΠΙΟ

Του Αλέξανδρου Κολόμβου, CRC, MA, MPS, MA Ed

Εκπαιδευτικού-ψυχολόγου των Α.Μ.Ε.Α-Ιστορικού

Παρέλαση ομογενειακών σχολείων στο Μανχάταν
Πηγή: https://encrypted-tbn1.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQ1E2iRMlQUlEpkqauptv0LbECgfRF-Qmkq86ae5XMBakF87mYrbQ

Σε πολλά σχολεία είτε της Αρχιεπισκοπής Αμερικής είτε εκτός, παρατηρείται συχνά το φαινόμενο να διδάσκουν γονείς και συγγενείς των μαθητών, γείτονες και ενορήτες, μέλη των σχολικών επιτροπών και των εκκλησιαστικών συμβουλίων, χωρίς κατάρτηση, με πτυχία άσχετων σχολών ή ακόμη και του εξετάξιου γυμνασίου ενώ δεν σπανίζουν και οι περιπτώσεις αποφοίτων δημοτικού!  Κάθε σχεδόν πρεσβυτέρα γίνεται αυτομάτως διδασκάλισσα χωρίς καν να ληφθεί υπόψιν η μόρφωση και η πείρα της! 

Δημοδιδάσκαλοι, πολοί εκ των οποίων είναι της παλιάς διετούς παιδαγωγικής ακαδημίας, ακόμη και νηπιαγωγοί, διδάσκουν μαθητές γυμνασίου και λυκείου, ανεξαρτήτως της βαθμίδας εκπαίδευσης!  Σε αυτό φέρει τεράστιο βάρος και ευθύνη η Αρχιεπισκοπή, αφού οι διδάσκοντες είναι αδιαβάθμητοι και μπρούν να αποκτήσουν όλοι οι απόφοιτοι...εξετάξιου γυμνασίου ή λυκείου (!!!) επισήμως διδακτική επάρκεια με μια εξέταση...ελληνικής γλωσσομάθειας που κρίνει μόνο το επίπεδο ομλίας, κατανόησης προφορικού λόγου, γραφής και ανάγνωσης!  Δεν εξετάζονται οι παιδαγωγικές γνώσεις και ικανότητες ούτε οι γνώσεις ελληνικού πολιτισμού και ελληνορθοδόξου αγωγής, δηλαδή η διδακτική επάρκεια.  Σημειωτέον ότι στην ύλη των περισσοτέρων σχολείων διδάσκονται σχεδόν όλα από τα εξείς μαθήματα: γλώσσα, λογοτεχνία, θρησκευτικά, ιστορία, μυθολογία, γεωγραφία της Ελλάδος, ελληνικά τραγούδια, ποίηματα και σκετς τόσο για τις σχολικές γιορτές όσο και ως συνοδευτικό μέρος του μαθήματος.  Αν και ακούγεται τραγελαφικό, προκειμένου κάποιοι κύριοι και κυρίες των εκάστοτε σχολικών επιτροπών να δικαιολογήσουν τον διορισμό «ημετέρων», βρίσκουν την έλλειψη αυτού του πιστοποιητικού ως εμπόδιο για να μην διοριστούν...εκπαιδευτικοί με άδεια από την Πολιτεία της Νέας Υόρκης-γνωστή για τα πολύ αυστηρά και αδιάβλητα κριτήρια της- και με πλήθος πτυχίων, μεταπτυχιακών, σειρά ετών παιδαγωγικής εμπειρίας και μυριάδων σεμιναρίων κατάρτησης!

Αυτή τη στιγμή, έχουν ήδη κλείσει αρκετά ελληνικά σχολεία ενώ η συντριπτική τους πλειοψηφία περιορίζεται σε σχολεία που φτάνουν μέχρι την 8^η τάξη, δηλαδή την Β’ Γυμνασίου!!!  Η ελληνική εκπαίδευση των ελληνόπουλων της Ομογένειας Αμερικής φτάνει συνήθως στο τέλος της μόλις οι μαθητές δώσουν τις εξετάσεις ελληνικής γλωσσομάθειας ισότιμου-και όχι ταυτόσημου όπως συνήθως αφήνεται να εννοηθεί από πολλούς παράγοντες της Ομογένειας-των αμερικανικών Regents που συντονίζονται από την Αρχιεπισκοπή Αμερικής.  Τελειώς οφελιμιστικά, πολλοί γονείς πηγαίνουν τα παιδιά τους στο ελληνική σχολείο (συνήθως απογευματινό, σπανίως ημερήσιο και συνήθως 1-2 φορές την εβδομάδα από 1-2 ώρες την κάθε φορά ή σε σαββατιανό πρόγραμμα μερικών μόνο ωρών κάθε Σάββατο).  Στοχεύουν στο να αποκτήσει το παιδί τους το πιστοποιητικό γλωσσομάθειας για να μην χρειαστεί να πάρει κατ’ επιλογήν μαθήματα ξένων γλωσσών στο αμερικανικό Λύκειο!  Πολλοί δε γονείς αποφεύγουν τα ημερήσια ελληνικά σχολεία που διαθέτουν και αμερικανικό πρόγραμμα, γιατί φοβούνται ότι αυτό θα σταθεί τροχοπέδη στην ακαδημαϊκή πρόοδο, την επαγγελματική εξέλιξη και την  κοινωνική ανέλιξη των παιδιών τους!  Αυτό προφανώς είναι κάτι το οποίο δεν ευσταθεί διότι πολλά ελληνικά ημερήσια σχολεία με μεγάλες επιτυχίες των μαθητών τους σε μεγάλα πανεπιστήμια των Η.Π.Α. καταμαρτυρούν ακριβώς το αντίθετο.  Επομένως, πρόκειται για στερεότυπο.  Ίσα ίσα που οι ελληνικές αρχές και αρετές, η συγχώνευση της διδακτέας ύλης, με πολύπλευρη καλλιτεχνική (μουσικοχορευτική, ποιητική, θεατρική και εικαστική) προγύμναση και προετοιμασία για τις σχολικές εορτές, η διδασκαλία γνωστικών αντικειμένων που σε άλλες χώρες εκτός Ελλάδος και Κύπρου και εκτός Ομογένειας διδάσκονται μόνο στο πανεπιστήμιο (π.χ. ελληνική ιστορία, θεολογία/θρησκευτικά, φιλοσοφία, μυθολογία, αρχαίο ελληνικό θέατρο, αρχαία, βυζαντινή και νέα ελληνική λογοτεχνία κ.τ.λ.) βοηθούν να οξυνθεί ο νους, η δημιουργικότητα του μαθητή, οι πολλαπλές πτυχές της νοημοσύνης του σύμφωνα με το μοντέλο του ψυχολόγου Gardner και να ανέβει ο πήχης των ακαδημαϊκών και πνευματικών απαιτήσεων.

Σε μια λοιπόν εποχή κρίσης, όχι μόνο οικονομικής, αλλά κυρίως κοινωνικής και πνευματικής, όπου όλες οι αξίες δοκιμάζονται, ο ξένος δάκτυλος της Παγκοσμιοποίησης και του ανθελληνισμού δεν βρίσκεται μόνο εντός των τειχών της πατρίδας, αλλά έχει εμφιλοχωρήσει δολίως και στην Ομογένεια.  Είναι ηλίου φαηνότερον όταν καθημερινά γινόμαστε και εμείς οι διδάσκοντες και οι μαθητές μας μάρτυρες  επιβολής αλλοπρόσαλλων και ετερόκλητων ιδεολογημάτων που δεν προσήκουν στην ύλη και τον χαρακτήρα του ελληνικού σχολείου, όπως φερειπείν κάποια κατάπτυστα βιβλία από το Γραφείο Παιδείας της Αρχιεπισκοπής, έναν ημικρατικό «ελληνικό» φορέα που υποτίθεται ότι προασπίζεται τον Ελληνισμό και την Ορθοδοξία, αλλά το αντίθετο αποδεικνύεται από τα βιβλία αυτά, όπως και από την δράση του κακόφημου επικεφαλής της συγγραφικής επιτροπής και διευθυντή ελληνικής παιδείας της Αρχιεπισκοπής έναν...φυσικό που παριστάνει τον φιλόλογο και τον γλωσσολόγο!!!  Τα δε βιβλία της Αρχιεπισκοπήξς υπογράφονται και από τον δολιοφθορέα της ελληνικής γλώσσας Γιώργο Μπαμπανιώτη!  Αυτό, προφανώς, λέει πολλά...

Θα πρέπει λοιπόν να υπάρξει ένα ανεξάρτητο επαγγελματικό σωματείο και συνδικαλιστικό όργανο-όσο άσχημα και αν ακούγεται αυτή η λέξη λόγω των επαγγελματιών εργατοπατέρων της Ελλάδος-για να ρυθμίσει τα εργασιακά θέματα των εκπαιδευτικών και να διασφαλίσει την ποιότητα του διδκατικού έργου και την καταλληλότητα τόσο των διδασκόντων όσο και των διευθυντών των ελληνικών σχολείων εντός και ενκτός Αρχιεπισκοπής (συν των όσων προγραμμα΄των ελληνικών υπάρχουν σε charter schools που είναι ημι-κρατικά/ιδιωτικά σχολεία με κρατική επιχορήγηση και υπό την αιγίδα του αμερικανικού υπουργείου παιδείας και αμερικανικά σχολεία).  Σε αυτό τον προτεινόμενο φορέα δεν θα πρέπει να συνυπάρχουν εκπαιδευτικοί και διευθυντές σχολείων ή συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί των οποίων τα συμφέροντα τους, οι εμπειρίες και οι γνώσεις τους διαφέρουν και πολλές φορές έρχονται σε αντίθεση με αυτά των εν ενεργεία εκπαιδευτικών.  γίνονται προσωπικοί αγώνες μεμονομένα και κατά περίπτωση.  Όμως, χρειάζονται και αγώνες από κοινού, κάτι που απαιτεί συσπείρωση, πειθαρχία, συνέπεια και σύμπλευση στην ίδια ιδεολογική και ακτιβιστική γραμμή.  Η ισχύς εν τη ενώσει!  Μόνο έτσι θα εξυγειανθεί το θολό και ομιχλώδες τοπίο της διαπλοκής και των αντικρουόμενων συμφερόντων και θα μπει πάνω από όλα το εθνικό συμφέρον και το συμφέρον της νεολαίας μας.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ Η.Π.Α.: ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΛΗΓΑΔΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟΥ

Του Αλέξανδρου Κολόμβου, CRC, MA, MPS, MA Ed

Εκπαιδευτικού-ψυχολόγου των Α.Μ.Ε.Α-Ιστορικού

Η Πλατεία Αθηνών στην Αστόρια της Νέας Υόρκης
Πηγή: http://photo.ekirikas.com/wp-content/uploads/2014/09/09014836/PLATIA-ATHINON-DSC_8240.jpg

Κάθε χρόνο εδώ στα ελληνικά σχολεία της Νέας Υόρκης, τουλάχιστον δυο εβδομάδες ή και ένα μήνα ακόμη πριν κάθε επέτειο, κάνουμε ειδικά μαθήματα ιστορίας, εμβατηρίων, ποιημάτων, και παραδοσιακών χορών και με τη χρήση οπτικοακουστικού υλικού και εικονογραφημένων φυλλαδίων που συνήθως εμείς οι εκπαιδευτικοί της ελληνικής παροικίας των Η.Π.Α. φτιάχνουμε μόνοι μας και με δικά μας έξοδα, γιατί αν περιμέναμε από το ελληνικό κράτος και τα κατάπτυστα σχολικά βιβλία του, θα αποκτούσαν κάθε άλλο παρά ελληνική παιδεία!!! 

Στην τελική κάνουμε ένα δικό μας κρυφό σχολειό σε μια εποχή που υποτίθεται έχουμε δημοκρατία, που υποτίθεται υπάρχει ελεύθερη διακίνηση ιδεών και που υποτίθεται υπάρχει ειρήνη και εξέλιξη....υποτίθεται. Κι όμως στα αμερικάνικα σχολεία κανείς δεν τολμά να πει για την 25η Μαρτίου, κανείς δεν τολμά να διδάξει για τον ελληνισμό των μέσων χρόνων και του βυζαντίου ή την νεοελληνική ιστορία, διότι θα χάσει την δουλειά του, χώρια την πλήρη και απροκάλυπτη διαστρέβλωση  της αρχαίας ελληνικής ιστορίας που διδάσκονται τα αμερικανόπουλα από μικρή ηλικία για την αρχαία Ελλάδα.  Δε φτάνει που τα αμερικάνικα βιβλία ιστορίας δεν έχουν πάνω από 5-10 σελίδες για την αρχαία Ελλάδα, το 60% είναι προπαγάνδα και μάλιστα με μηνύματα ακατάλληλα και ψυχοφθόρα για την τρυφερή ηλικία των μαθητών!!!  Βέβαια, κανείς εδώ δεν μιλάει.  Ο μέσος αμερικανός είναι έρμαιο της απίστευτης χειραγώγησης των αμερικανικών ΜΜΕ.  Τι κάνει το ελληνικό κράτος για όλα αυτά; Όχι μόνο δεν κάνει τίποτα, αλλά ενισχύει και την ανθελληνική προπαγάνδα των αμερικανών, των ευρωπαίων και των εβραίων, αφού άλλωστε από αυτούς παίρνει εντολές και οδηγίες, με αποτέλεσμα τα παιδιά της Ελλάδας να είναι πιο αγράμματα και άσχετα από ελληνισμό και από τα απόδημα ελληνάκια του εξωτερικού!!! Ό,τι κάνουμε το κάνουμε μόνοι μας. Γιαυτό μιλάω πάντα για προσωπική επανάσταση κόντρα στον εθνομηδενισμό και την νέα εποχή. Ο αγώνας δεν είναι εύκολος.

Δεν έχουμε την υποστήριξη ούτε των μη κατηρτησμένων προέδρων σχολικών επιτροπών και εκκκλησιαστικών συμβουλίων που κοιτάν την πάρτη τους, ούτε των μεγαλοεπιχειρηματιών που με τα λεφτά τους το παίζουν πρόεδροι τοπικών συλλόγων για την δική τους ματαταιόδοξη αυτοπροβολή.  Έχουν κλείσει τόσα ελληνικά σχολεία, ακόμα και στην Νέα Υόρκη!  Τα περισσότερα ελληνικά σχολεία έχουν το πολύ μέχρι 8η τάξη, δηλαδή β' γυμνασίου που νατιστοιχεί στην τελευταία τάξη του αμερικανικού γυμνασίου καθώς το αμερικανικό λύκειο είναι τέσσερις αντί για τρεις που είναι στην Ελλάδα.  Δεν έχουμε πια μαθητές λυκείου στα ελληνικά σχολκεία των Η.Π.Α,!  Δεν έχουμε πια εφήβους!  Και το το κακό ξεκινά από την Αρχιεπισκοπή που δίνει πιστοποιητικά γλωσσομάθειας με υποχρεωτική μόνο τη φοίτηση μέχρι την 8η.  Ευτυχώς που υπάρχει ο θεσμός των Ελληνικών Regents, δηλαδή των αντίστοιχων εξετάξεων του αμερικανικού σχολείου, διαφορετικά κανένα παιδί δεν θα πάταγε στο ελληνικό σχολείο!  Μάλιστα, πολλοί γονείς πιέζουν δάσκάλους και διευθυντές των ελληνικών σχολείων να βάλουντ ο παιδί τους σε υψηλότερη τάξη, ώστε να αποφοιτήσει πρόωρα για να μην πληρώνουν πολλά δίδακτρα, όταν διαθέτουν ένα σωρό χρήματα για καράτς, τζούντο, γιόγκα, πιάνο, κιθάρα και πάει λέγοντας!  

Την ελληνική παιδεία των Η.Π.Α,, επίσης, δεν στήριξαν ούτε οι μηδαμινής ουσιαστικής ελληνικής και ελληνορθοδόξου παιδείας, στην πλειοψηφία τους, κληρικοί της ομογένειας που οι μισοί έγιναν ιερείς και μοναχοί λόγω των παθών τους που δεν τους επέτρεψαν να νυμφευτούν, ενώ οι άλλοι μισοί ιερείς δεν μιλάνε καν ελληνικά και είναι οικουμενιστές, μερικοί από αυτούς ακόμη και ανθέλληνες.  Ούτε βοήθησαν ποτέ στην ελληνόγλωση παιδεία του εξωτερικού οι δήθεν ελληναράδες "επανελληνιστές" ψευτοδωδεκαθεϊστές μασώνοι συγκεκριμένων συλλόγων με έδρα τους την Ελλάδα και παρατήματα σε όλο τον κόσμο που συνήθως ψηφίζουν εθνοκτόνα κόμματα, δεν κρεμάνε ποτέ την ελληνική σημαία στα σπίτια τους, γιατί έχει πάνω τον σταυρό, και τάσσονται κατά της παρέλασης, γιαυτό και ποτέ δεν κάνουν παρέλαση την 25^η Μαρτίου.  Η αξιοκρατία είναι συνήθως άγνωστη λέξη ενώ επικρατεί ο νεποτισμός, τα χωριστά ιδεολογικά, ιδεοθρησκευτικά και κομματικά καφενεία, το μέσο και η οικογενειοκρατία.  Νομίζουν ότι βοήθησαν την ελληνόγλωσση παιδεία του εξωτερικού, ενώ στην ουσία την χαντάκωσαν, ιδρύοντας "σχολεία" της ντροπής όπου διδάσκεται η μισαλλοδοξία, η μικροπρέπεια, ο ιστορικός αναθεωρητισμός και η Νέα Εποχή!  Προωθούνται τα βιβλία ανάλογης προπαγάνδας όπου διδάσκουν στα σχολεία αυτά ελληνοαμερικάνες δημοδιδασκάλισσες με σπαστά ελληνικά, δίχως ελληνικό πνεύμα και όπου μασάνε τσίχλα μέσα στην τάξη μπροστά στους μαθητές (!), μόνο και μόνο επειδή έχουν άδεια εκπαιδευτικού από την Νέα Υόρκη και έτσι έχουν το γόητρο και καλά να εργάζονται με κύρια απασχόληση σε αμερικανικά δημόσια σχολεία! 

Είναι λυπηρό να αναγκάζεται κανείς να αντιπαλέψει τις συμπληγάδες αυτές του αμερικανικού κατεστημένου από τη μια και από την άλλη του ελληνικού πριν το σκαρί των αγώνων του βουλιάξει στην άβυσσο της φουρτουνιασμένης θάλασσας των αγώνων για μια καλύτερη και ποιοτικότερη παιδεία των Ομογενών.  Είναι λοιπόν αναγκαίο να υπάρξουν σωματεία και φορείς που θα ιδρύσουν ανεξάρτητα σχολεία χωρίς ιδεολογικά, πολιτικά/κομματικά ή οικονομικά συμφέροντα που θα αγωνιστούν για μια ανόθευτη ελληνική και ελληνορθόδοξη παιδεία που θα σέβεται τόσο την ιστορική αλήθεια και το διδακτικό έργο όσο και τις ψυχολογικές, γλωσσικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες των μαθητών αυτών που ζουν στη πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική Νέα Υόρκη και έχουν ελληνοαμερικανική ταυτότητα. 

Κεκραγάριο-στιχηρά Γ ήχου-ΠΕΤΡΟΥ - Μητρ.Ναός Σπάρτης

Ηχογράφηση από τον Ι.Μητρ,Ναό Σπάρτης,Ψάλλουν ο Πρωτοψάλτης Παν.Τζανάκος και ο Λαμπαδάριος Ευαγ.Θεοδώρου.Αναστασιματάριο της Πατρ.βιβλιοθήκης.

Αρχαίο Αττικό Θέατρο και Διονυσιακή Λατρεία του Γεωργίου Καραμαδούκη

Αναδημοσίευση: Περιοδικό "Ελληνική Αγωγή" Απρίλιος, 2009

Το θέατρο του Ηρώδου του Αττικού
Πηγή: https://encrypted-tbn2.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQkksjrQ4FApricehrX1JIovPQARzCJm4fn2paUWJ-d-Wgq6yVS

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

            Στο παρόν άρθρο θα να καταδείξουμε την σχέση μεταξύ του αρχαίου αττικού θεάτρου και της Διονυσιακής λατρείας. Θα παρουσιάσουμε την γένεση και την ανάπτυξη του μέσω των επιδράσεων που αυτό δέχθηκε από την συγκεκριμένη λατρεία. Για τον λόγο αυτό θα αναφερθούμε διεξοδικά στις πτυχές των θρησκευτικών τελετών που οδήγησαν στην δημιουργία και την σταδιακή διαμόρφωσή του.       

            Πριν ξεκινήσουμε όμως την ανάλυση αυτών των πτυχών είναι σκόπιμο να ορίσουμε το τι είναι το αττικό θέατρο και τι η Διονυσιακή λατρεία. Σαφώς η λατρεία του Διονύσου προηγήθηκε της εμφανίσεως του θεάτρου. Ο Διόνυσος υπήρξε ο θεός της γονιμότητας, της βλάστησης και των αμπέλων. Λατρευόταν σε τρεις γιορτές: τα Λήναια, τα Ανθεστήρια και τα Διονύσια ( τα μικρά «κατ’ αγρους» και τα μεγάλα «κατ’ άστυ» ). Το αττικό θέατρο υπήρξε δημιούργημα του δεύτερου μισού του 6ου αιώνα και περιελάμβανε την τραγωδία, την κωμωδία και το σατυρικό δράμα.

            Η γένεση του αττικού θεάτρου σχετίζεται άμεσα με την Διονυσιακή λατρεία. Ο Αριστοτέλης στην ποιητική του αναφέρει ότι η τραγωδία έχει ως αφετηρία τους διθυράμβους τους οποίους είτε απήγγειλαν, είτε τραγουδούσαν οι εξάρχοντες  (πρωτοτραγουδιστές) λαμβάνοντας απαντήσεις από τον χορό[1]. Ο διθύραμβος -δημιουργός του οποίου θεωρείται ο Αρίων - υπήρξε τραγούδι στην υπηρεσία του Διονύσου και άνηκε στο ευρύτερο σύνολο της λεγομένης χορικής λυρικής ποίησης

            Όσο αφορά στην κωμωδία και στο σατυρικό δράμα μπορούμε να αναφέρουμε ως προπομπούς τους τα λεγόμενα φαλλικά άσματα. Αυτά ήταν άσματα τα οποία ψάλλονταν στις γιορτές του Διονύσου, οι οποίες ήταν συνδεδεμένες με τα όργια. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τον Διόνυσο τον περιστοίχιζαν οι Μαινάδες, θεότητες που χόρευαν και τραγουδούσαν προκαλώντας έκσταση.

            Πέρα τούτου αξίζει να σημειώσουμε ότι οι λέξεις ως ονόματα συνδέονται άμεσα, στενά και με αιτιώδη σχέση με τα αντικείμενα που δηλώνουν. Τα ονόματα μας οδηγούν στα πράγματα. Γνωρίζοντας τα ονόματα μπορούμε να γνωρίζουμε και τα πράγματα. Η θεώρηση αυτή συνοψίζετε στην επιγραμματική φράση του Αντισθένη : «Αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψης». Έτσι λοιπόν αναζητώντας την ερμηνεία της λέξεως τραγωδία οδηγούμαστε στις εξής συνθετικές λέξεις: τράγος και ωδή. Τέτοια λοιπόν μορφή τράγου είχαν οι λεγόμενοι Σάτυροι που υπήρξαν πλάσματα της υπαίθρου και ακόλουθοι του θεού Διονύσου. Απ αυτούς προέρχεται και το λεγόμενο σατυρικό δράμα.

            Το αυτό συμβαίνει και με την λέξη βωμολοχία. Βωμολοχίες συναντούμε άπειρες κυρίως στις κωμωδίες και είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τις θυσίες που γίνονταν κατά την διάρκεια της λατρείας των θεών. Οι βωμολόχοι δεν ήταν άλλοι απ’ αυτούς που ελλόχευαν κοντά σους βωμούς για να αρπάξουν τα απομεινάρια από τα σφάγια των θυσιών. Στην προσπάθεια τους να αρπάξουν την μεγαλύτερη μερίδα διαπληκτίζονταν και αισχρολογούσαν. Αυτές οι αισχρολογίες ονομάστηκαν βωμολοχίες και έχουν ως τις μέρες μας την ίδια έννοια.

            Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ένα μέρος της θεματολογίας των θεατρικών έργων αναφέρονταν άμεσα ή έμμεσα στον Διόνυσο ( Βάκχες, Βάτραχοι). Επίσης οι μύθοι - οι οποίοι παρουσιάζονταν κυρίως στα σατυρικά δράματα  από τους Σατύρους- προσπαθούσαν να εξηγήσουν την καταγωγή και τον χαρακτήρα του κόσμου των θεών. Πολλές φορές ήταν αιτιολογικοί, δηλαδή εξηγούσαν την αιτία για την οποία τελούνταν κάποια θρησκευτική ιεροτελεστία[2].

            Σημαντικό ρόλο στην γένεση του θεατρικού φαινομένου όπως αναφέρει και η Πετρούλα Ξιφαρά υπήρξε η ενδυμασία και το προσωπείο των υποκριτών[3]. Γενικότερα διαπιστώνεται μια στενή σχέση ανάμεσα στην σκεύη και την διονυσιακή λατρεία. Όσο αφορά στο προσωπείο, αυτό  δεν έχει πια το τελετουργικό ρόλο που συναντούμε στις γιορτές του Διονύσου, αλλά έναν αισθητικό ρόλο που προσπαθεί να αποτυπώσει τα χαρακτηριστικά των πρωταγωνιστών του έργου. Για την σκεύη ο Lesky αναφέρει τα ακόλουθα :

            «Σημαντικά στοιχεία της σκευής  των ηθοποιών είναι Διονυσιακά: π.χ ο «χειριδωτός» (=με μανίκια) χιτώνας, ο κοθόρνος, που μόνο στην ελληνιστική εποχή έγινε χοντροκομμένο ξυλοπάπουτσο, ενώ αρχικά ήταν μαλακό πόδημα που σκέπαζε λίγο και την γάμπα, όπως το φορά και ο ίδιος ο Διόνυσος» [4].

            Ο θεός Διόνυσος σύμφωνα με την μυθολογία πολύ συχνά μεταμορφώνονταν προς εξυπηρέτηση των σκοπών του. Αυτή λοιπόν η μεταμόρφωση εκφραζόταν στις διονυσιακές γιορτές με την χρήση της μάσκας , η οποία αποτέλεσε κατάλοιπο στο αρχαίο αττικό θέατρο. Οι υποκριτές χρησιμοποιώντας ένα πλήθος προσωπείων «μεταμορφώνονταν» στους διάφορους ρόλους που έπρεπε να υποδυθούν.

            Όσο αφορά στην ενδυματολογία βλέπουμε στις κωμωδίες να εμφανίζονται οι ηθοποιοί με μεγάλους φαλλούς, ένα κατεξοχήν διονυσιακό σύμβολο που αντιπροσωπεύει την γονιμότητα και σκορπά παράλληλα το γέλιο. Στα δε σατυρικά δράματα έχουμε την εμφάνιση των Σατύρων με τα τραγόμορφα πρόσωπα και την αλογίσια ουρά. Δηλαδή έχουμε επακριβώς την αποτύπωση των δαιμονίων που βρίσκονται πλησίον του θεού Διονύσου.

            Ο θεός Διόνυσος δεν υπήρξε μόνο θεός της χαράς, της μέθης και της ευθυμίας. Ο ίδιος αποτελεί μια τραγική μορφή. Σύμφωνα με την μυθολογία καταδιώκεται ανηλεώς από την θεά Ήρα, διότι αποτελούσε γόνο του παράνομου δεσμού του Δία και της Σεμέλης. Πέρα του τραγικού αυτού μύθου , ο θεός είχε και την αποτρόπαιη πλευρά του. Ο Baldry μας λέγει τα εξής:

            «Κυκλοφορούσαν ιστορίες ζοφερές, όπως εκείνη που δραματοποιεί ο Ευριπίδης στις Βάκχες του – μύθοι για την μοίρα όσων αντιστάθηκαν στο θεό: σπαράχτηκαν πάνω στα βουνά από μανιασμένες θιασώτισσές του. Εδώ υπάρχει μια θεότητα που το πεδίο της δράσης της ήταν  πιο πολύ το πάθος παρά ο νους, πιο πολύ η χαρά και ο τρόμος παρά η λογική· μια θεότητα που ήταν δυνατό να της ανήκουν και η τραγωδία και η κωμωδία» [5].

            Τέλος μια ακόμα πτυχή γεννησιουργούς σχέσεως μεταξύ της διονυσιακής λατρείας και του αττικού θεάτρου αποτελεί ο τόπος διεξαγωγής των δραματικών, κωμικών και σατυρικών έργων. Παρατηρούμε ότι το Διονυσιακό θέατρο στην Αθήνα δημιουργήθηκε δίπλα από το ιερό του θεού και ότι στο θέατρο υπήρχε και ο βωμός του. Χαρακτηριστικά ο Χουρμουζιάδης αναφέρει :

            «Αν δεχθούμε τη σύνδεση των δραματικών παραστάσεων της «προ-θεατρικής» περιόδου με το διονυσιακό τέμενος, τέτοιον ρόλο μπορούσε να παίξει ο αρχαϊκός ναός του θεού, μπρος από τον οποίο κάλλιστα ήταν δυνατό να εξοικονομηθεί χώρος και για το πλάτεμα της ορχήστρας και για το κερκίδωμα των θεατών. Σε ένα τέτοιο περίπου θέατρο πιθανότατα δίνονταν παραστάσεις πριν από το 500 και ίσως στις αρχές του αιώνα» [6].         

            Το αττικό θέατρο μπορεί να γεννήθηκε στο τέλος της αρχαϊκής περιόδου, αλλά αναπτύχθηκε κατά τους κλασσικούς χρόνους όπου κυριαρχεί το δημοκρατικό πολίτευμα. Ήταν λοιπόν φυσιολογικό επακόλουθο η παλλαϊκή συμμετοχή των Αθηναίων στις γιορτές του Διονύσου, να εμφανιστεί ως φαινόμενο και στο αττικό θέάτρο της κλασσικής Αθήνας.

            Το στοιχείο αυτό της αυθόρμητης συμμετοχής που προϋπήρχε στις γιορτές, το συναντούμε τώρα στην παρουσία των πολιτών στις διάφορες θεατρικές παραστάσεις. Η πολιτεία πλέον που ενδιαφέρεται για την δημιουργία ενεργών πολιτών, οργανώνει το αττικό θέατρο με διάφορους θεσμούς. Υπεύθυνοι για την διεξαγωγή των γιορτών του Διονύσου είναι ο επώνυμος άρχων και ο άρχων βασιλεύς. Αυτοί επιλέγουν  τόσο τους τραγωδούς όσο και τους χορηγούς των παραστάσεων[7].

            Εκτός της οικονομικής επιβαρύνσεως των χορηγών όσο αφορά στα έξοδα των παραστάσεων, ο Περικλής θεσπίζει αργότερα και τα λεγόμενα θεωρικά. Αυτά ήταν έξοδα στα οποία προέβαιναν οι χορηγοί για τους πολίτες που δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να παρακολουθήσουν το θέατρο. Κατ’ αυτό τον τρόπο η δημοκρατική πολιτεία εξασφάλιζε την συμμετοχή όλων των τάξεων των πολιτών στις παραστάσεις.

            Η συμμετοχή όμως των πολιτών στο αττικό θέατρο δεν είχε να κάνει μόνο με την παρουσία τους εκεί ως θεατών. Κάθε μία από τις δέκα Αθηναϊκές φυλές εξέλεγε κάποιους πολίτες με σκοπό να αναλάβουν την θέση των κριτών των θεατρικών έργων. Τα ονόματά τους έμπαιναν σε κάλπες και τυχαία επιλέγονταν δέκα απ’ αυτούς ( ένας από κάθε φυλή) που ήταν και οι τελικοί κριτές. Στο τέλος των αγώνων κληρώνονταν πέντε από τις δέκα κρίσεις από τις οποίες αναδεικνύονταν ο νικητής.[8]. Εκτός όμως από τους κριτές συμμετείχαν ενεργά στα θεατρικά δρώμενα και οι πολίτες που επιλέγονταν για να απαρτίσουν τον χορό. Ο χορός γίνεται κατά κάποιον τρόπο ο εκπρόσωπος της πόλης στο θέατρο και πολλές φορές έρχεται να παίξει τον ρόλο της κοινής γνώμης.

            Μία έμμεση επίδραση της παλλαϊκής αυτής συμμετοχής υπήρξε και η βελτίωση των κτιριακών εγκαταστάσεων. Έτσι από τα πρώτα υπαίθρια θέατρα όπου οι θεατές στέκονται όρθιοι, περνάμε σε θέατρα όπου οι κερκίδες και η σκηνή κατασκευάζονται από ξύλο. Κατόπιν περνάμε στις λίθινες και μαρμάρινες κατασκευές της κλασσικής και ελληνιστικής εποχής που αποσπούν τον θαυμασμό μας ως σήμερα για την καλλιτεχνία τους και την τοποθέτησή τους στον χώρο.

            Ένα στοιχείο επίσης διονυσιακό είναι και ο λεγόμενος αγών, άμεσα συνυφασμένος και αυτός με τον χορό. Όπως ήδη έχουμε πει στους διθυράμβους  (τραγούδια στην υπηρεσία του Διονύσου) στην ωδή του τραγουδιστή απαντούσε ο χορός. Το ίδιο συμβαίνει και στο αττικό θέατρο. Ιδιαίτερα με την παράβαση που συναντάμε στον Αριστοφάνη ο αγών διεξάγεται ακόμα πιο έντονα είτε μεταξύ υποκριτή και χορού, είτε και μεταξύ δυο ημιχορίων. Ο Lesky  λέγει τα εξής χαρακτηριστικά:

            «Γύρω από αυτό το κεντρικό σημείο προσθέτονται μέρη που χρειάζονται πια την χρησιμοποίηση ηθοποιών. Από τα δύο στοιχεία που προβάλλουν ιδιαίτερα, το ένα είναι η σκηνή της φιλονεικίας, ο αγών. Αυτόν μπορούμε να τον παρακολουθήσουμε από την φιλολογία πολλών λαών και εποχών, και στους Έλληνες ήταν γνωστός με αρκετούς τρόπους. Κι εδώ συμβαίνει το ίδιο όπως και στην παράβαση, ότι δηλ. γνωρίζουμε για πρώτη φορά τον τεχνικά εξελιγμένο τύπο του Αριστοφάνη. Επειδή και στις δύο περιπτώσεις παρουσιάζεται σαν επιρρηματική συζυγία, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο αγώνας αναπτύχθηκε σε εξαιρετικά στενή σύνδεση με τον χορό, και ίσως μάλιστα θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι στην αρχή υπήρχαν δύο χοροί ή ημιχόρια, που φιλονεικούσαν» [9].   

            Ένα άλλο στοιχείο διονυσιακής προέλευσης το οποίο αναπτύχθηκε και συνδέθηκε με την παρουσίαση των θεατρικών έργων υπήρξε και η μουσική. Αυτή συνέβαλλε στην επισημότητα της παράστασης και στην δημιουργία απόστασης ανάμεσα σ’ αυτήν και την καθημερινή πραγματικότητα. Υπήρχε ένας τουλάχιστον μουσικός που έπαιζε αυλό και πολύ πιθανόν και κάποιος άλλος ο οποίος έπαιζε κιθάρα. Η μουσική συνίστατο σε ωδές και άσματα. Συνθέτης της μουσικής φαίνεται να ήταν ο ίδιος ο δραματουργός, ο  οποίος πρέπει να συνέθετε πέρα από τους στίχους και την ίδια την μουσική του έργου του.

            Μία ακόμα πτυχή  που αφορά στην εξέλιξη του περιεχομένου της τραγωδίας υπήρξε και η σύνδεση της λατρείας των ηρώων με αυτήν του Διονύσου. Ο Lesky αναφέρει πως σε πολλές περιπτώσεις προς εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπών, οι άρχοντες πόλεων επέβαλλαν την λατρεία ηρώων για τους οποίους διενεργούσε γιορτές και θυσίες. Τους χορούς όμως τους αφιέρωνε στον θεό Διόνυσο[10].

            Τέλος θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πως η ενδυματολογία και η σκεύη συνεχίζει να έχει ως βάση της τα διονυσιακά πρότυπα, ωστόσο συναντάμε κάποιες διαφοροποιήσεις με την υποβαθμισμένη χρήση του φαλλού και την ρεαλιστικότερη απόδοση των χαρακτηριστικών στα προσωπεία ιδιαίτερα στους χρόνους της νέας αττικής κωμωδίας.

          Το αρχαίο αττικό θέατρο γεννήθηκε και διαμορφώθηκε κάτω από την επίδραση των θρησκευτικών εορτών προς τιμήν του θεού Διονύσου. Τόσο οι αστεϊσμοί της κωμωδίας όσο και το δράμα της τραγωδίας απαντούν σε βασικά χαρακτηριστικά της θεότητας αυτής. Τα διονυσιακά σύμβολα, άσματα , προσωπεία και η παλλαϊκή συμμετοχή των Αθηναίων στις συγκεκριμένες εορτές απαντούν στην παρουσίαση των θεατρικών έργων. Οι οργανωμένες θρησκευτικές εορτές οδήγησαν στην αντίστοιχη οργάνωση των θεατρικών δρωμένων από το κράτος. Η ευσέβεια των Αθηναίων πολιτών ως προς τους θεούς τους εκφράστηκε μεταξύ άλλων μέσω του θεάτρου, και στο θέατρο δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι δεσπόζουσα θέση κατείχε ο θεός Διόνυσος.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)      Λ. Κουκουζέλη, «Λογοτεχνία και αρχαίο θέατρο», στο Ι. Γιαννόπουλος, Γ. Κατσιαμπούρα, Α. Κουκουζέλη, Εισαγωγή στον ελληνικό πολιτισμό, Τόμος Β, Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού. Ε.Α.Π, Πάτρα, 2000, σσ. 217-248.

2)      Π. Ξυφαρά, Ε. Αδριανού, «Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο», Αρχαίο ελληνικό θέατρο, ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, Ε.Α.Π, Πάτρα, 2001, σσ. 15-26.

3)      Χουρμουζιάδης Νίκος, Όροι και μετασχηματισμοί στην αρχαία Ελλάδα,Γνώση, Αθήνα 1991, 2^η έκδοση.

4)      Baldry, H.C., Το τραγικό θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1992, 3η έκδοση.

5)      Letsky Alby, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, Εκδοτικός Οίκος Αφων  Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2006, 5η έκδοση.

---

[1] Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, Εκδοτικός Οίκος Αφων  Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2006, 5η έκδοση, σ. 327-328.                                                         

[2]  Λ. Κουκουζέλη, «Λογοτεχνία και αρχαίο θέατρο», στο Ι. Γιαννόπουλος, Γ. Κατσιαμπούρα, Α. Κουκουζέλη, Εισαγωγή στον ελληνικό πολιτισμό, Τόμος Β, Σημαντικοί σταθμοί του ελληνικού πολιτισμού. Ε.Α.Π, Πάτρα, 2000, σσ. 217-248, σ. 218.

[3]  Π. Ξυφαρά, Ε. Αδριανού, «Εισαγωγή στο αρχαίο ελληνικό θέατρο», Αρχαίο ελληνικό θέατρο, ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, Ε.Α.Π, Πάτρα, 2001, σσ. 15-26, σ. 23.

[4]  Lesky Albin, Ιστορία της …, ό.π,  σ. 331.

[5]  Baldry, H.C., Το τραγικό θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1992, 3η έκδοση, σ. 36.

[6] Χουρμουζιάδης Νίκος, Όροι και μετασχηματισμοί στην αρχαία Ελλάδα ,Γνώση, Αθήνα 1991, 2^η έκδοση, σ. 48.                                                        

[7] Π. Ξυφαρά, Ε. Αδριανού, «Εισαγωγή …», ό,π., σ. 20.

[8] Στο ίδιο, σ. 21.

[9] Lesky Albin, Ιστορία της …, ό.π,  σ. 342-43.

[10] Στο ίδιο, σ. 332.